Vücudunuzda, sayısı kendi hücrelerinizle yarışan küçük bir dünya yaşıyor. Gözle görülemeyen milyarlarca mikroorganizmadan oluşan bu topluluk, büyük ölçüde bağırsaklarınızda yer alıyor ve son yıllarda bilim dünyasının en çok ilgi duyduğu konulardan biri hâline gelmiş durumda. Bağırsak florası adı verilen bu topluluk, sindirimden bağışıklık sistemine kadar pek çok süreçle ilişkilendiriliyor.

Bağırsak sağlığı, son yıllarda yalnızca sindirim sistemiyle sınırlı bir konu olarak değil, genel sağlığın önemli bir parçası olarak ele alınıyor.

Bağırsak Florası Nedir?

Bağırsak florası nedir diye baktığınızda, sindirim sisteminde, özellikle de kalın bağırsakta yaşayan mikroorganizmaların oluşturduğu topluluğa verilen ad olduğunu görürsünüz. Bu topluluk; bakteriler başta olmak üzere virüsler, mantarlar ve diğer mikroorganizmalardan oluşur. “Flora” kelimesi aslında bitki örtüsü anlamına gelir ve eskiden mikroorganizmaların bitki olarak sınıflandırılmasından kalma bir ifadedir. Günümüzde bilim insanları bu topluluk için daha çok “bağırsak mikrobiyotası” terimini kullanmaktadır.

Bağırsak florası, her bireyde farklı bir yapıya sahiptir. Hatta bağırsak florasının, parmak izi gibi kişiye özgü olduğu söylenebilir. Bu yapı; genetik özellikler, doğum şekli, beslenme alışkanlıkları, yaşam tarzı ve çevresel faktörlere göre şekillenir ve yaşam boyu değişmeye devam eder.

Bağırsak Mikrobiyotası ve Bağırsak Bakterileri

Bağırsak mikrobiyotası, bağırsakta yaşayan tüm mikroorganizmaların oluşturduğu topluluğu ifade eder. Bu mikroorganizmaların genetik materyalinin bütününe ise “mikrobiyom” adı verilir. Güncel tahminlere göre ortalama bir yetişkinin vücudunda yaklaşık 38 trilyon bakteri bulunur. Bu sayı, insan vücudundaki hücre sayısıyla kabaca aynı düzeydedir.

Bağırsak bakterileri, yüzlerce farklı türden oluşur. Bu bakterilerin büyük kısmı Firmicutes ve Bacteroidetes adı verilen iki ana gruba aittir. Lactobacillus ve Bifidobacterium gibi türler ise en çok bilinen bağırsak bakterileri arasında yer alır. Sağlıklı bir bağırsak florasında, farklı bakteri türleri arasında bir denge bulunur. Bu dengenin ve çeşitliliğin korunması, bağırsak sağlığı açısından önemli kabul edilmektedir.

Bağırsak Florasının Vücuttaki Görevleri

Bağırsak florası, vücutla karşılıklı bir ilişki içinde yaşar. Vücut bakterilere yaşam alanı ve besin sağlarken, bakteriler de vücut için çeşitli görevler üstlenir. Araştırmalarda bağırsak florasıyla ilişkilendirilen başlıca süreçler şunlardır:

Liflerin parçalanması: İnsan vücudu, bazı lif türlerini kendi başına sindiremez. Bağırsak bakterileri bu lifleri fermente ederek kısa zincirli yağ asitleri adı verilen bileşikleri üretir. Bu bileşikler, kalın bağırsak hücreleri için önemli bir enerji kaynağıdır.
Vitamin üretimi: Bazı bağırsak bakterileri, K vitamini ve bazı B grubu vitaminlerini üretebilir. Ancak bu vitaminlerin vücut tarafından ne ölçüde kullanılabildiği hâlâ araştırılmaktadır.
Bağışıklık sistemiyle etkileşim: Bağışıklık sistemi hücrelerinin önemli bir kısmı bağırsak çevresinde bulunur. Bağırsak florası ile bağışıklık sistemi arasındaki etkileşim, yoğun şekilde araştırılan konular arasındadır.
Bağırsak bariyerinin korunması: Bağırsak florasının, bağırsak duvarının koruyucu yapısıyla ilişkili olduğu düşünülmektedir.
Zararlı mikroorganizmalarla rekabet: Yararlı bakteriler, besin ve yaşam alanı için zararlı mikroorganizmalarla rekabet eder.
Bağırsak-beyin ekseni: Bağırsak ile beyin arasındaki iletişim, “bağırsak-beyin ekseni” olarak adlandırılır. Bağırsak florasının bu iletişimdeki rolü, son yıllarda araştırmacıların ilgisini çeken konular arasındadır.

Bu alandaki araştırmaların önemli bir kısmının henüz erken aşamada olduğunu ve pek çok konunun netlik kazanması için daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulduğunu belirtmek gerekir.

Bağırsak Florası Hangi Etkenlerle Değişir?

Bağırsak florası, sabit bir yapı değildir; yaşam boyunca pek çok faktörün etkisiyle sürekli olarak değişir. Bağırsak florası neden bozulur diye düşündüğünüzde, tek bir nedenden çok, birbirini etkileyen birçok faktörün bir arada rol oynadığını görürsünüz.

Beslenme Alışkanlıkları

Beslenme, bağırsak florasını etkileyen en önemli faktörlerden biridir. Araştırmalar, beslenme düzenindeki değişikliklerin bağırsak florasının yapısını birkaç gün gibi kısa bir sürede bile etkileyebildiğini göstermektedir.

Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıllardan zengin, lif içeriği yüksek bir beslenme düzeni, bağırsak bakterilerinin çeşitliliğiyle ilişkilendirilmektedir. Buna karşın işlenmiş gıdalardan, rafine şeker ve doymuş yağdan zengin, lif içeriği düşük bir beslenme düzeni, bağırsak florasının çeşitliliğinin azalmasıyla ilişkilendirilmektedir. Bazı gıda katkı maddelerinin ve tatlandırıcıların bağırsak florası üzerindeki etkileri de araştırılmaktadır.

Antibiyotik ve İlaç Kullanımı

Antibiyotikler, bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde vazgeçilmez ilaçlardır. Ancak antibiyotikler, hastalığa neden olan bakterilerin yanı sıra bağırsaktaki yararlı bakterileri de etkileyebilir. Bu durum, antibiyotik kullanımı sırasında veya sonrasında bazı kişilerde ishal gibi sindirim şikâyetlerine yol açabilir.

Antibiyotiklerin yanı sıra mide asidini azaltan ilaçlar (proton pompası inhibitörleri), bazı ağrı kesiciler ve diyabet ilaçları gibi başka ilaçların da bağırsak florası üzerinde etkili olabileceği bildirilmektedir. Bununla birlikte hekim tarafından önerilen ilaçların, bağırsak florası üzerindeki olası etkileri nedeniyle kendi başınıza bırakılmaması veya dozunun değiştirilmemesi çok önemlidir.

Antibiyotik kullanımı sonrasında bağırsak florasını desteklemek için lif açısından zengin ve çeşitli bir beslenme düzenine dönmek, yoğurt ve kefir gibi fermente gıdalara beslenmede yer vermek ve yeterli sıvı tüketmek faydalı olabilir. Antibiyotik kullanımı sırasında veya sonrasında probiyotik takviyesi kullanmayı düşünüyorsanız, hekiminize veya eczacınıza danışmanız önerilir.

Stres ve Uyku Düzeni

Bağırsak ile beyin arasındaki iki yönlü iletişim, stresin bağırsakları da etkileyebileceği anlamına gelir. Pek çok kişi, stresli dönemlerde karın ağrısı, şişkinlik veya bağırsak alışkanlıklarında değişiklik gibi sindirim şikâyetleri yaşayabilir. Araştırmalar, uzun süreli stresin bağırsak florasının yapısını da etkileyebileceğine işaret etmektedir.

Uyku düzeni de bağırsak florasıyla ilişkili görünmektedir. Vücudun biyolojik saati olan sirkadiyen ritim, bağırsak bakterilerinin aktivitesini de etkileyebilir. Düzensiz uyku, vardiyalı çalışma ve uzun mesafeli seyahatlere bağlı saat farkı gibi durumların bağırsak florası üzerindeki etkileri araştırılmaktadır.

Yaş ve Doğum Şekli

Bağırsak florasının oluşumu, doğumla birlikte başlar. Normal doğumla dünyaya gelen bebeklerin bağırsak florası ilk olarak annenin doğum kanalındaki bakterilerden etkilenirken, sezaryenle doğan bebeklerin florası ilk aşamada daha çok cilt ve çevre kaynaklı bakterilerden etkilenir. Anne sütüyle beslenme de bebeklerin bağırsak florasının gelişiminde önemli bir rol oynar; çünkü anne sütü, bebek bağırsağındaki yararlı bakterileri besleyen özel karbonhidratlar içerir.

Bağırsak florası, ilk 2-3 yıl içinde yetişkinlerdekine benzer bir yapıya ulaşır. Yetişkinlik döneminde görece kararlı bir yapı gösteren bağırsak florası, ileri yaşlarda yeniden değişebilir. Yaşla birlikte bağırsak florasının çeşitliliğinde azalma görülebilir.

Fiziksel Aktivite

Düzenli fiziksel aktivitenin, bağırsak florasının çeşitliliğiyle ilişkili olabileceği bazı çalışmalarda gösterilmiştir. Fiziksel olarak aktif bireylerin bağırsak florasında, hareketsiz bireylere göre bazı farklılıklar gözlemlenmiştir. Ancak bu ilişkinin ne ölçüde fiziksel aktivitenin kendisinden, ne ölçüde aktif bireylerin beslenme alışkanlıklarından kaynaklandığı henüz tam olarak açıklığa kavuşmamıştır. Düzenli fiziksel aktivite ayrıca bağırsak hareketlerinin düzenli olmasına da yardımcı olabilir.

Bağırsak Florası Bozukluğu (Disbiyozis) Nedir?

Disbiyozis nedir diye baktığınızda, bağırsak florasının yapısında, çeşitliliğinde veya işlevinde dengesizlik olması durumunu ifade eden bir terim olduğunu görürsünüz. Disbiyoziste yararlı bakterilerin sayısı veya çeşitliliği azalabilir ya da bazı bakteri türleri normalden fazla çoğalabilir.

Burada önemli bir noktaya dikkat çekmek gerekir: “Sağlıklı” bir bağırsak florasının tam olarak nasıl olması gerektiğine dair henüz bilimsel bir uzlaşı bulunmamaktadır. Her bireyin florası farklı olduğundan, disbiyozisin net bir tanımını yapmak ve ölçmek kolay değildir. Bu nedenle disbiyozis, günlük pratikte bir tanıdan çok, araştırmalarda kullanılan bir kavram olarak değerlendirilmektedir.

Bağırsak Florası Bozukluğu Belirtileri

Bağırsak florası bozukluğu belirtileri genellikle belirgin değildir ve başka pek çok durumla benzerlik gösterebilir. Bağırsak florasındaki dengesizlikle ilişkilendirilen bazı şikâyetler şunlardır:

Gaz ve şişkinlik
Karın ağrısı veya kramplar
İshal veya kabızlık gibi bağırsak alışkanlıklarında değişiklikler
Hazımsızlık
Kötü ağız kokusu

Bu belirtiler; besin intoleransları, irritabl bağırsak sendromu, çölyak hastalığı, enfeksiyonlar veya diğer sindirim sistemi hastalıkları gibi pek çok farklı durumla ilişkili olabilir. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakarak bağırsak florasında bir bozukluk olup olmadığını anlamak mümkün değildir. Özellikle dışkıda kan, açıklanamayan kilo kaybı, sürekli ishal veya kabızlık, şiddetli karın ağrısı ya da gece uykudan uyandıran sindirim şikâyetleri gibi durumlarda vakit kaybetmeden bir hekime başvurulması önemlidir.

Bağırsak Florası Bozulursa Ne Olur?

Bağırsak florası bozulursa ne olur diye merak ediyorsanız, bu konudaki araştırmaların büyük kısmının ilişkisel olduğunu bilmek önemlidir. Bilim insanları, bağırsak florasındaki değişikliklerin; inflamatuvar bağırsak hastalıkları, irritabl bağırsak sendromu, obezite, tip 2 diyabet, alerjik hastalıklar ve bazı ruh sağlığı sorunları gibi pek çok durumla ilişkisini incelemektedir.

Ancak bu çalışmaların çoğu, bağırsak florasındaki değişikliklerin bu durumların nedeni mi yoksa sonucu mu olduğunu henüz kesin olarak ortaya koyamamaktadır. Yani bağırsak florası ile genel sağlık arasında bir ilişki bulunduğu düşünülse de neden-sonuç ilişkisinin aydınlatılması için daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Bu nedenle bağırsak florasıyla ilgili kesin iddialar içeren bilgilere temkinli yaklaşmak faydalı olacaktır.

Bağırsak Florası Nasıl Düzelir?

Bağırsak florası nasıl düzelir diye düşündüğünüzde, beslenme alışkanlıklarının bu süreçte en önemli yere sahip olduğunu söyleyebiliriz. Bağırsak florasını olumlu yönde etkileyebileceği düşünülen yaklaşımların başında; lif açısından zengin ve çeşitli bir beslenme düzeni, fermente gıdalar ve yaşam tarzı değişiklikleri gelir. Bu konuda sıklıkla karşılaşılan iki kavram ise probiyotikler ve prebiyotiklerdir.

Probiyotik Nedir?

Probiyotik nedir diye baktığınızda, Dünya Sağlık Örgütü ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün tanımına göre “yeterli miktarda alındığında konakçının sağlığına yarar sağlayan canlı mikroorganizmalar” olarak tanımlandığını görürsünüz. Probiyotik olarak kullanılan mikroorganizmaların büyük kısmı Lactobacillus ve Bifidobacterium gibi bakteri türleri ile Saccharomyces boulardii gibi maya türleridir.

Probiyotiklerin etkileri, kullanılan bakteri suşuna özgüdür. Yani bir probiyotik suşu üzerine yapılan çalışmanın sonuçları, başka bir suş için geçerli olmayabilir. Probiyotikler üzerine çok sayıda araştırma yapılmaktadır; ancak Avrupa Birliği ve Türkiye mevzuatı kapsamında probiyotiklerle ilgili onaylanmış bir sağlık beyanı bulunmamaktadır.

Probiyotik ne zaman içilir diye merak ediyorsanız, en doğru yaklaşımın kullandığınız ürünün etiketindeki öneriye uymak olduğunu belirtmek gerekir. Probiyotik ürünlerin içerdiği suşlar, kapsül yapıları ve dayanıklılıkları farklı olduğundan, bazı ürünler aç karnına, bazıları ise bir öğünle birlikte alınmak üzere tasarlanmıştır. Antibiyotik kullanıyorsanız, probiyotik takviyesini antibiyotikten en az iki saat ara ile almanız sıklıkla önerilir. Probiyotiklerin çok sıcak içeceklerle alınmaması da önemlidir.

Prebiyotik Nedir?

Prebiyotik nedir diye düşündüğünüzde, bağırsaktaki yararlı mikroorganizmalar tarafından seçici olarak kullanılan ve bu mikroorganizmaların gelişimini destekleyebilen besin bileşenleri olarak tanımlandığını görürsünüz. Basitçe ifade etmek gerekirse probiyotikler canlı mikroorganizmaları, prebiyotikler ise bu mikroorganizmaların besinini ifade eder.

En bilinen prebiyotikler; inülin, fruktooligosakkaritler (FOS) ve galaktooligosakkaritler (GOS) gibi lif türleridir. Hindiba kökünden elde edilen inülin, dışkılama sıklığını artırarak normal bağırsak fonksiyonuna katkıda bulunur; bu etki günlük 12 gram hindiba inülini alımıyla elde edilebilir. Prebiyotik içeren besinler arasında soğan, sarımsak, pırasa, enginar, kuşkonmaz, muz (özellikle tam olgunlaşmamış), yulaf, arpa ve baklagiller sayılabilir.

Probiyotik Besinler ve Fermente Gıdalar

Fermente gıdalar, mikroorganizmaların besinlerdeki şeker ve nişastayı dönüştürmesiyle elde edilen ürünlerdir. Fermantasyon, insanlık tarihinin en eski gıda koruma yöntemlerinden biridir ve Türk mutfağı bu açıdan oldukça zengindir. Probiyotik besinler olarak da anılan fermente gıdalar arasında şunlar sayılabilir:

Yoğurt: Türk mutfağının vazgeçilmezi olan yoğurt, en bilinen fermente gıdalardan biridir. Yoğurttaki canlı kültürler, laktozu sindirmekte güçlük çeken kişilerde ürünün içerdiği laktozun sindirimini iyileştirir. Bu etki, gram başına en az 100 milyon canlı başlangıç kültürü içeren yoğurtlarda geçerlidir.
Kefir: Kefir taneleri ile sütün fermente edilmesiyle elde edilen, yoğurttan daha akışkan ve hafif ekşi bir içecektir. Kefir faydaları denildiğinde, içerdiği çok sayıda farklı bakteri ve maya türü öne çıkar. Kefir aynı zamanda protein ve kalsiyum içerir. Kalsiyum, normal kemiklerin korunmasına katkıda bulunur. Kefirin bağırsak florası üzerindeki etkileri araştırılmaktadır.
Turşu: Tuzlu suda fermente edilen geleneksel turşular, fermente sebzeler arasında yer alır. Ancak sirke ile hazırlanan turşular ve pastörize edilmiş ürünler canlı mikroorganizma içermeyebilir. Turşuların tuz içeriğine de dikkat edilmesi önerilir.
Boza ve şalgam: Türk mutfağının geleneksel fermente içecekleridir.
Tarhana: Yoğurt, un ve sebzelerin fermente edilmesiyle hazırlanan geleneksel bir üründür. Pişirme işlemi sırasında canlı mikroorganizmaların büyük kısmının etkisini yitirdiğini belirtmek gerekir.
Ekşi mayalı ekmek, lahana turşusu, kimchi ve kombucha: Farklı mutfaklardan gelen fermente gıdalara örnektir.

Fermente gıdaların hepsi canlı mikroorganizma içermeyebilir ve içerdikleri mikroorganizmaların tamamı probiyotik olarak kabul edilmeyebilir. Yine de fermente gıdalar, çeşitli ve dengeli bir beslenme düzeninin değerli bir parçası olabilir.

Lif İçeren Besinler

Lif, bağırsak bakterilerinin temel besin kaynağıdır. İnsan vücudunun sindiremediği lifler kalın bağırsağa ulaşır ve burada bağırsak bakterileri tarafından fermente edilir. Bu nedenle lif açısından zengin bir beslenme düzeni, bağırsak florasının çeşitliliğiyle ilişkilendirilmektedir. Buğday kepeği lifi, bağırsak geçişinin hızlanmasına ve dışkı hacminin artmasına katkıda bulunur.

Lif içeren besinler arasında şunlar sayılabilir:

Baklagiller: Mercimek, nohut, kuru fasulye ve barbunya
Tam tahıllar: Yulaf, arpa, bulgur, tam buğday ekmeği ve kahverengi pirinç
Sebzeler: Enginar, brokoli, Brüksel lahanası, havuç, pırasa ve yeşil yapraklı sebzeler
Meyveler: Elma, armut, ahududu, kivi ve kuru meyveler (özellikle kabuklarıyla tüketildiğinde)
Kuruyemiş ve tohumlar: Badem, ceviz, chia tohumu ve keten tohumu

Lif alımını artırırken bunu kademeli olarak yapmak ve yeterli sıvı tüketmek önemlidir. Lif alımının bir anda artırılması, bazı kişilerde gaz ve şişkinlik gibi şikâyetlere yol açabilir.

Bağırsak Florası Ne Kadar Zamanda Düzelir?

Bağırsak florası ne kadar zamanda düzelir diye merak ediyorsanız, bu konuda herkes için geçerli kesin bir süre bulunmadığını bilmek önemlidir. Bağırsak florasındaki değişimin hızı; değişikliğe yol açan nedene, kişinin yaşına, genel sağlık durumuna, beslenme alışkanlıklarına ve bağırsak florasının başlangıçtaki yapısına göre büyük farklılık gösterebilir.

Araştırmalar, beslenmedeki değişikliklerin bağırsak florasının yapısını birkaç gün içinde etkileyebildiğini göstermektedir. Ancak bu kısa süreli değişiklikler, beslenme alışkanlıkları eski hâline döndüğünde genellikle kalıcı olmaz. Bağırsak florasında kalıcı ve olumlu değişiklikler için sağlıklı beslenme alışkanlıklarının uzun vadede sürdürülmesi önemlidir.

Antibiyotik kullanımı sonrasında ise bağırsak florasının toparlanma süreci daha uzun olabilir. Bazı çalışmalar, sağlıklı yetişkinlerde bağırsak florasının büyük ölçüde birkaç hafta ile birkaç ay içinde toparlanabildiğini, ancak bazı bakteri türlerinin altı ay sonra bile eski düzeyine dönmeyebildiğini göstermektedir. Toparlanma süreci, kullanılan antibiyotiğin türüne, süresine ve kişinin bireysel özelliklerine göre değişebilir.

Bu süreçte sabırlı olmak ve hızlı sonuç vaat eden iddialara temkinli yaklaşmak önemlidir. Bağırsak florasını desteklemek, kısa süreli bir uygulamadan çok, yaşam boyu sürdürülecek sağlıklı alışkanlıklarla ilgilidir.

Bağırsak Sağlığı İçin Ne Yapmalı?

Bağırsak sağlığı için ne yapmalı diye düşündüğünüzde, karmaşık uygulamalar yerine günlük hayata kolayca uyarlanabilecek basit alışkanlıkların daha sürdürülebilir olduğunu söyleyebiliriz. İşte bağırsak florası ve genel sağlığınız için uygulayabileceğiniz bazı öneriler:

Çeşitli beslenin: Farklı bitkisel besinler, farklı bağırsak bakterilerini besler. Haftalık beslenmenizde mümkün olduğunca çok sayıda farklı sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, kuruyemiş ve tohuma yer vermeye çalışın.
Lif alımınızı kademeli olarak artırın: Beyaz ekmek ve pirinç yerine tam tahıllı seçenekleri tercih edin; haftada birkaç kez baklagil tüketin.
Fermente gıdalara yer verin: Yoğurt, kefir ve geleneksel turşular gibi fermente gıdaları beslenmenize düzenli olarak ekleyin.
İşlenmiş gıdaları sınırlayın: Paketli atıştırmalıklar, işlenmiş et ürünleri, şekerli içecekler ve hazır yemeklerin tüketimini azaltın.
Yeterli su için: Gün boyunca yeterli sıvı tüketmek, özellikle lif alımınızı artırdığınızda bağırsak hareketlerinin düzenli olmasına yardımcı olabilir.
Yavaş yiyin ve iyi çiğneyin: Yemeklerinizi acele etmeden, iyice çiğneyerek yemek sindirim sürecinizi kolaylaştırabilir.
Düzenli hareket edin: Yürüyüş gibi düzenli fiziksel aktiviteler, bağırsak hareketlerinin düzenli olmasına yardımcı olabilir.
Uykunuza özen gösterin: Düzenli ve yeterli uyku, genel sağlığınızın korunmasında önemli bir yere sahiptir.
Stresi yönetin: Nefes egzersizleri, doğa yürüyüşleri, hobiler ve sosyal ilişkiler stres yönetimine yardımcı olabilir.
Antibiyotikleri yalnızca gerektiğinde kullanın: Antibiyotikleri yalnızca hekim önerisiyle ve önerilen sürede kullanın. Viral enfeksiyonlarda antibiyotiklerin etkili olmadığını unutmayın.
Sigara ve alkolden uzak durun: Sigara ve aşırı alkol tüketimi, sindirim sistemi sağlığını olumsuz etkileyebilir.

Unutmayın ki gıda takviyeleri ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavisi amacıyla kullanılmaz ve dengeli beslenmenin yerini tutmaz. Probiyotik veya prebiyotik içeren takviyeler kullanmayı düşünüyorsanız, özellikle bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler, kronik bir rahatsızlığı olanlar, hamileler ve düzenli ilaç kullananlar, önce bir sağlık profesyoneline danışmalıdır. Uzun süren veya tekrarlayan sindirim şikâyetleriniz varsa, bir gastroenteroloji uzmanına başvurmanız önerilir.

Kaynakça

T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Yayınları; 2022.
Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 26 Ocak 2017, Sayı: 29960.
European Commission. EU Register of Nutrition and Health Claims Made on Foods.
FAO/WHO. Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food. London, Ontario: Joint FAO/WHO Working Group; 2002.
Hill C, Guarner F, Reid G, et al. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2014;11(8):506-514.
Gibson GR, Hutkins R, Sanders ME, et al. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of prebiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2017;14(8):491-502.
Sender R, Fuchs S, Milo R. Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body. PLoS Biol. 2016;14(8):e1002533.
David LA, Maurice CF, Carmody RN, et al. Diet rapidly and reproducibly alters the human gut microbiome. Nature. 2014;505(7484):559-563.
Palleja A, Mikkelsen KH, Forslund SK, et al. Recovery of gut microbiota of healthy adults following antibiotic exposure. Nat Microbiol. 2018;3(11):1255-1265.
Valdes AM, Walter J, Segal E, Spector TD. Role of the gut microbiota in nutrition and health. BMJ. 2018;361:k2179.
Marco ML, Heeney D, Binda S, et al. Health benefits of fermented foods: microbiota and beyond. Curr Opin Biotechnol. 2017;44:94-102.
Cryan JF, O’Riordan KJ, Cowan CSM, et al. The microbiota-gut-brain axis. Physiol Rev. 2019;99(4):1877-2013.
National Center for Complementary and Integrative Health. Probiotics: What You Need To Know.