Polifenol Nedir? Polifenol İçeren Besinler Nelerdir?

Polifenol nedir

Sabah içtiğiniz bir fincan kahve, öğle yemeğindeki zeytinyağlı salata, akşam ikram edilen bir dilim nar ya da birkaç kare bitter çikolata… Bu besinlerin ortak bir noktası var: Hepsi polifenol adı verilen bitkisel bileşikleri içerir. Son yıllarda beslenme dünyasında sıkça adı geçen polifenol, bitkilerin renginden tadına kadar pek çok özelliğinde rol oynayan geniş bir bileşik ailesidir.

Polifenol Nedir? Polifenol Ne Demek?

Polifenoller, bitkiler tarafından doğal olarak üretilen ve meyve, sebze, tahıl, baklagil, çay, kahve ve kakao gibi bitkisel kaynaklı besinlerde bulunan bileşiklerdir. Polifenol ne demek diye kelimenin kökenine baktığınızda, “poli” (çok) ve “fenol” kelimelerinin birleşiminden oluştuğunu görürsünüz. Bu isim, bileşiğin kimyasal yapısında birden fazla fenol halkası bulunmasından gelir.

Bitkiler polifenolleri kendilerini ultraviyole ışınlarına, zararlı mikroorganizmalara ve çevresel strese karşı korumak için üretir. Bu bileşikler aynı zamanda meyve ve sebzelerin renginde, kokusunda ve tadında da rol oynar. Örneğin kırmızı üzümün koyu rengi, yeşil çayın hafif buruk tadı ya da sızma zeytinyağının boğazda bıraktığı hafif yakıcı his, polifenollerle ilişkilidir.

Bugüne kadar besinlerde 8.000’den fazla farklı polifenol tanımlanmıştır. Bu çeşitlilik, polifenolleri tek bir bileşik olarak değil, ortak yapısal özelliklere sahip geniş bir aile olarak değerlendirmeyi gerektirir.

Polifenol ve Antioksidan İlişkisi

Polifenollerin en çok bilinen özelliği antioksidan yapılarıdır. Antioksidan nedir diye kısaca açıklamak gerekirse; antioksidanlar, serbest radikal adı verilen reaktif moleküllerin etkisini azaltabilen maddelerdir. Serbest radikaller, vücudun normal metabolizması sırasında oluşur; ancak sigara dumanı, hava kirliliği ve ultraviyole ışınları gibi dış etkenlerle miktarları artabilir. Serbest radikallerin vücudun savunma kapasitesini aştığı duruma ise oksidatif stres adı verilir.

Antioksidanlar yalnızca polifenollerden ibaret değildir. C vitamini, E vitamini, selenyum ve karotenoidler de antioksidan özellikleriyle bilinir. Örneğin C vitamini ve E vitamini, hücrelerin oksidatif strese karşı korunmasına katkıda bulunur. Polifenollerin laboratuvar ortamındaki antioksidan etkileri iyi bilinse de vücuttaki etkileri; emilim, metabolizma ve bağırsak mikrobiyotası gibi pek çok faktöre bağlı olarak değişebilir ve bu konudaki bilimsel çalışmalar sürmektedir. Antioksidan içeren besinler denildiğinde ise çoğunlukla renkli meyve ve sebzeler, kuruyemişler, baklagiller ve çay gibi bitkisel kaynaklar akla gelir.

Polifenol Türleri Nelerdir?

Polifenoller, kimyasal yapılarındaki fenol halkalarının sayısına ve bu halkaların birbirine bağlanma şekline göre farklı gruplara ayrılır. Bilimsel kaynaklarda genellikle dört ana grup öne çıkar: flavonoidler, fenolik asitler, stilbenler ve lignanlar.

Flavonoidler

Flavonoidler, polifenollerin en geniş ve en çok araştırılan grubudur. Flavonoid nedir diye baktığınızda, bitkilere sarı, turuncu, kırmızı, mor ve mavi gibi canlı renklerini kazandıran bileşiklerin önemli bir kısmının bu gruba ait olduğunu görürsünüz. Flavonoidler kendi içinde de alt gruplara ayrılır:

  • Flavonoller: Soğan, elma, brokoli, lahana ve çayda bulunan kuersetin ve kemferol bu gruba örnektir.
  • Flavanoller (flavan-3-oller): Yeşil çaydaki kateşinler ile kakao ve bitter çikolatadaki flavanoller bu grupta yer alır.
  • Antosiyaninler: Böğürtlen, yaban mersini, kırmızı üzüm, mor lahana ve vişneye koyu renklerini veren pigmentlerdir.
  • Flavanonlar: Portakal, limon ve greyfurt gibi turunçgillerde bulunan hesperidin ve naringenin bu gruba dahildir.
  • İzoflavonlar: Başta soya ve soya ürünleri olmak üzere baklagillerde bulunur.
  • Flavonlar: Maydanoz, kereviz ve kekik gibi aromatik bitkilerde bulunan apigenin ve luteolin bu gruba örnektir.

Fenolik Asitler

Fenolik asitler, polifenol alımının önemli bir bölümünü oluşturan ikinci büyük gruptur. Bu grup, hidroksibenzoik asitler ve hidroksisinamik asitler olarak ikiye ayrılır. Kahvede bol miktarda bulunan klorojenik asit ve tam tahılların kepek kısmında yer alan ferulik asit, fenolik asitlerin en bilinen örnekleri arasındadır. Bunun yanı sıra yaban mersini, kiraz, elma ve kivi gibi meyveler de fenolik asit içerir.

Stilbenler (Resveratrol)

Stilbenler, besinlerde diğer gruplara göre daha düşük miktarlarda bulunan bir polifenol grubudur. Bu grubun en çok bilinen üyesi resveratroldür. Resveratrol nedir diye merak ediyorsanız, bitkilerin mantar enfeksiyonları ve ultraviyole ışınları gibi stres koşullarına yanıt olarak ürettiği bir bileşik olduğunu söyleyebiliriz. Resveratrol başta kırmızı üzümün kabuğu olmak üzere yer fıstığı, yaban mersini ve dut gibi besinlerde bulunur. Resveratrol üzerine çok sayıda laboratuvar çalışması yapılmış olsa da insanlardaki etkilerine ilişkin araştırmalar hâlâ devam etmektedir.

Lignanlar

Lignanlar, özellikle tohumlarda bulunan polifenollerdir. Keten tohumu, lignan içeriği en yüksek besinlerden biri olarak bilinir. Susam, tam tahıllar, baklagiller ve bazı sebze ve meyveler de lignan içerir. Lignanlar, bağırsaktaki mikroorganizmalar tarafından farklı bileşiklere dönüştürülür. Keten tohumundaki lignanlardan yararlanmak için tohumları öğütülmüş hâlde tüketmek tercih edilebilir.

Polifenol Ne İşe Yarar?

Polifenol ne işe yarar diye araştırdığınızda karşınıza çok sayıda bilimsel çalışma çıkar. Ancak bu konuda dikkatli bir değerlendirme yapmak önemlidir. Polifenoller vitaminler ve mineraller gibi “esansiyel” besin öğeleri değildir; yani vücudun temel fonksiyonlarını sürdürebilmesi için belirli bir miktarda alınması zorunlu kabul edilmez. Bu nedenle polifenoller için resmi bir günlük alım önerisi bulunmamaktadır.

Polifenol faydaları üzerine yapılan araştırmaların önemli bir kısmı laboratuvar ve gözlemsel çalışmalara dayanır. Bu çalışmalarda polifenolden zengin bir beslenme düzeni ile genel sağlık arasındaki ilişki incelenmektedir. Ancak gözlemsel çalışmalar neden-sonuç ilişkisini tek başına ortaya koyamaz; çünkü polifenolden zengin beslenen kişiler genellikle daha fazla sebze, meyve ve lif tüketen, daha aktif bir yaşam tarzına sahip kişiler olabilir.

Polifenollerin vücuttaki etkilerini değerlendirmeyi zorlaştıran bir diğer etken de biyoyararlanımdır. Tüketilen polifenollerin yalnızca küçük bir kısmı ince bağırsaktan emilir. Büyük bir bölümü ise kalın bağırsağa ulaşarak burada bağırsak mikrobiyotası tarafından farklı bileşiklere dönüştürülür. Bu dönüşüm kişiden kişiye değişebildiği için aynı besini tüketen iki kişinin polifenollerden farklı ölçüde yararlanması mümkündür. Polifenoller ile bağırsak mikrobiyotası arasındaki bu karşılıklı ilişki, günümüzde en çok ilgi gören araştırma alanlarından biridir.

Bugün için bilimsel olarak değerlendirilmiş ve onaylanmış sağlık beyanları yalnızca birkaç özel durumla sınırlıdır. Bunlardan biri zeytinyağı polifenolleridir: Zeytinyağı polifenolleri, kan lipitlerinin oksidatif strese karşı korunmasına katkıda bulunur. Bu etki, günlük 20 gram zeytinyağı tüketimiyle elde edilebilir. Bir diğeri ise kakao flavanolleridir: Kakao flavanolleri, endotel bağımlı vazodilatasyonun (damarların genişleyebilme yeteneğinin) korunmasına yardımcı olarak normal kan akışına katkıda bulunur. Bu etki, günlük 200 mg kakao flavanolü alımıyla elde edilebilir.

Sonuç olarak polifenollerin tek başına mucizevi etkiler göstermesini beklemek yerine, onları sebze, meyve, tam tahıl ve baklagillerden zengin dengeli bir beslenme düzeninin doğal bir parçası olarak düşünmek daha gerçekçi bir yaklaşımdır.

Polifenol İçeren Besinler Nelerdir?

Polifenol hangi besinlerde bulunur diye baktığınızda, cevabın neredeyse tüm bitkisel besinleri kapsadığını görürsünüz. Ancak polifenol miktarı; besinin türüne, çeşidine, yetiştiği iklim ve toprak koşullarına, olgunluk derecesine, saklama ve pişirme yöntemine göre önemli ölçüde değişebilir. Genel bir kural olarak, rengi koyu ve canlı olan, tadı buruk veya hafif acı olan bitkisel besinler polifenol açısından daha zengin olabilir.

Polifenolden Zengin Meyveler

Meyveler, günlük polifenol alımının önemli kaynaklarındandır. Böğürtlen, yaban mersini, ahududu, frenk üzümü ve aronya gibi koyu renkli orman meyveleri antosiyaninler açısından zengindir. Kırmızı ve siyah üzüm, vişne, kiraz, erik, nar ve elma da polifenol içeren meyveler arasında yer alır. Turunçgiller ise flavanon grubundaki polifenolleri içerir.

Meyvelerdeki polifenollerin önemli bir kısmı kabukta yoğunlaşır. Bu nedenle elma, armut ve üzüm gibi meyveleri iyice yıkadıktan sonra kabuğuyla tüketmek, polifenol alımınızı artırmanın kolay bir yoludur.

Polifenolden Zengin Sebzeler ve Baklagiller

Sebzeler arasında kırmızı soğan, enginar, mor lahana, brokoli, ıspanak, hindiba ve roka gibi yeşil yapraklılar polifenol içeren seçeneklerdir. Kırmızı soğan, flavonol grubundaki kuersetin açısından en zengin sebzelerden biri olarak bilinir. Patlıcanın mor kabuğu da antosiyanin içerir.

Baklagiller de polifenol açısından değerli kaynaklardır. Siyah fasulye, barbunya, kırmızı mercimek ve soya, kabuklarındaki polifenollerle öne çıkar. Soya ve soya ürünleri ise izoflavonların başlıca kaynağıdır. Tam tahıllar da kepek kısmında bulunan fenolik asitler sayesinde polifenol alımına katkı sağlar.

Yeşil Çay, Kahve ve Kakao

İçecekler, pek çok kişinin günlük polifenol alımında ilk sıralarda yer alır. Kahve, klorojenik asit başta olmak üzere fenolik asitler açısından zengindir ve düzenli kahve tüketen yetişkinlerde polifenol alımının önemli bir kısmını oluşturabilir. Yeşil çay, kateşin grubundaki flavanoller açısından zengindir; siyah çay da fermantasyon sürecinde oluşan farklı polifenoller içerir.

Kakao ve kakao oranı yüksek bitter çikolata da flavanol içeren besinler arasında yer alır. Ancak çikolatanın işlenme sürecinde flavanol miktarı azalabilir ve çikolata aynı zamanda şeker ve yağ da içerir. Bu nedenle bitter çikolatayı ölçülü miktarlarda tüketmek önerilir.

Kuruyemişler, Tohumlar ve Baharatlar

Ceviz, fındık, badem, yer fıstığı ve antep fıstığı gibi kuruyemişler, özellikle zarlarında bulunan polifenollerle dikkat çeker. Keten tohumu lignanlar açısından, chia ve susam ise çeşitli polifenoller açısından zengindir.

Baharatlar ve kurutulmuş aromatik otlar, gram başına düşen polifenol miktarı bakımından en zengin kaynaklar arasında yer alır. Karanfil, nane, kekik, biberiye, adaçayı, tarçın, zerdeçal ve kimyon bunlara örnek gösterilebilir. Her ne kadar yemeklerde küçük miktarlarda kullanılsalar da baharatları düzenli olarak mutfağınıza dahil etmek polifenol çeşitliliğinizi artırabilir. Polifenol nelerde var diye düşündüğünüzde zeytin ve zeytinyağını da unutmamak gerekir; bu konuyu bir sonraki bölümde ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Polifenol nedir ne işe yarar

Zeytinyağında Polifenol Değeri Kaç Olmalı?

Akdeniz mutfağının temel taşlarından biri olan zeytinyağı, polifenol konusunda en çok merak edilen besinlerin başında gelir. Polifenol zeytinyağı ilişkisi, özellikle sızma zeytinyağına özgü hidroksitirosol, tirosol, oleuropein ve oleokantal gibi bileşikler nedeniyle sıklıkla gündeme gelir. Kaliteli bir sızma zeytinyağını tattığınızda hissettiğiniz hafif acılık ve boğazda bıraktığı yakıcı his, bu polifenollerle ilişkilidir.

Zeytinyağı polifenol değeri kaç olmalı diye düşündüğünüzde, bu konuda referans alınan ölçüt Avrupa Birliği’nin onaylı sağlık beyanıdır. Bu beyana göre zeytinyağı polifenolleri, kan lipitlerinin oksidatif strese karşı korunmasına katkıda bulunur. Ancak bu beyan yalnızca 20 gram zeytinyağında en az 5 mg hidroksitirosol ve türevlerini içeren zeytinyağları için kullanılabilir. Bu miktar, kilogram başına yaklaşık 250 mg polifenole karşılık gelir. Dolayısıyla polifenol yüksek zeytinyağı denildiğinde genellikle bu eşiğin üzerindeki değerler kastedilir.

Zeytinyağının polifenol değeri pek çok faktöre bağlı olarak değişebilir:

  • Zeytin çeşidi: Bazı zeytin çeşitleri doğal olarak daha yüksek polifenol içeriğine sahiptir.
  • Hasat zamanı: Erken hasat edilen yeşil zeytinlerden elde edilen yağlar, olgun zeytinlerden elde edilenlere göre genellikle daha yüksek polifenol içerir. Bu yağlar daha acı ve daha yoğun aromalı olabilir.
  • Üretim yöntemi: Soğuk sıkım ve mekanik yöntemlerle üretilen sızma zeytinyağları, rafine zeytinyağlarına göre çok daha fazla polifenol içerir. Rafinasyon süreci polifenollerin büyük bölümünün kaybına neden olur.
  • Saklama koşulları: Işık, ısı ve hava ile temas polifenol miktarını zamanla azaltabilir. Zeytinyağını koyu renkli cam şişe veya teneke kutularda, serin ve karanlık bir ortamda, ağzı kapalı şekilde saklamak önerilir.
  • Tazelik: Zeytinyağındaki polifenol miktarı, şişelendikten sonra zaman içinde azalabilir. Bu nedenle hasat tarihi yakın olan ürünleri tercih etmek faydalı olabilir.

Bir zeytinyağının polifenol değeri ancak laboratuvar analiziyle belirlenebilir. Bazı üreticiler bu değeri etiket üzerinde belirtir. Etiket bilgisini değerlendirirken analiz tarihine ve kullanılan ölçüm yöntemine de dikkat etmek gerekir; çünkü farklı yöntemlerle elde edilen sonuçlar birbirinden farklı olabilir.

Polifenolden Zengin Beslenme İçin Öneriler

Polifenollerden yararlanmanın en doğal yolu, tek bir “süper besine” odaklanmak yerine çeşitli ve renkli bir beslenme düzeni oluşturmaktır. Her besin farklı polifenol türleri içerdiğinden, çeşitlilik arttıkça aldığınız polifenollerin yelpazesi de genişler. İşte günlük hayatta uygulayabileceğiniz bazı pratik öneriler:

  • Tabağınızı renklendirin: Kırmızı, mor, turuncu ve koyu yeşil renkli sebze ve meyveleri aynı gün içinde tüketmeye özen gösterin. Her renk, farklı polifenol gruplarına işaret edebilir.
  • Kabukları atmayın: Elma, armut, üzüm ve patlıcan gibi besinlerin kabuklarında polifenoller yoğunlaşır. Bu besinleri iyice yıkayarak kabuğuyla tüketebilirsiniz.
  • Sızma zeytinyağını tercih edin: Salatalarınızda ve soğuk tariflerde sızma zeytinyağı kullanmak, polifenol içeriğinden yararlanmanın kolay bir yoludur.
  • Baharatları cömertçe kullanın: Kekik, nane, biberiye, tarçın ve zerdeçal gibi baharatlar yemeklere hem lezzet hem polifenol çeşitliliği katar.
  • Ara öğünlerde kuruyemiş ve meyveyi seçin: Bir avuç çiğ ceviz veya fındık ile bir porsiyon meyve, paketli atıştırmalıklara güzel bir alternatiftir.
  • Baklagil ve tam tahılları artırın: Haftalık menünüzde kuru baklagillere ve tam tahıllı ürünlere düzenli olarak yer verin.
  • İçeceklerinizi gözden geçirin: Şekerli içecekler yerine şekersiz yeşil çay, siyah çay veya bitki çaylarını tercih edebilirsiniz.

Pişirme yöntemi de besinlerdeki polifenol miktarını etkileyebilir. Polifenollerin bir kısmı suda çözündüğü için sebzeleri bol suda uzun süre haşlamak polifenollerin pişirme suyuna geçmesine neden olabilir. Buharda pişirme, kısa süreli sote veya az suyla pişirme gibi yöntemler polifenollerin korunmasına daha uygun olabilir. Bazı durumlarda ise pişirme, belirli bileşiklerin vücut tarafından daha kolay kullanılabilir hâle gelmesine yardımcı olabilir. Bu nedenle sebzeleri hem çiğ hem de farklı yöntemlerle pişmiş olarak tüketmek dengeli bir yaklaşım olabilir.

Polifenol Takviyesi Kullanılabilir mi?

Polifenollerin besinlerden alınması, genel olarak en güvenli ve en dengeli yöntem olarak kabul edilir. Bitkisel besinler polifenollerin yanı sıra lif, vitamin, mineral ve diğer bileşikleri de bir arada sunar. Bu bileşenlerin birlikte bulunması, besinlerin bütüncül olarak değerlendirilmesini önemli kılar.

Polifenol takviyesi; yeşil çay ekstresi, üzüm çekirdeği ekstresi, resveratrol, kuersetin veya zeytin yaprağı ekstresi gibi farklı içeriklerle karşınıza çıkabilir. Bu ürünler, beslenmeyle alınabilecek miktarların çok üzerinde, yoğunlaştırılmış dozlar içerebilir. Besinlerle alınan polifenoller genellikle güvenli kabul edilse de yüksek dozlu takviyelerin uzun süreli kullanımına ilişkin bilgiler daha sınırlıdır.

Takviye kullanmayı düşünüyorsanız şu noktalara dikkat etmeniz önerilir:

  • İlaç etkileşimleri: Bazı polifenol takviyeleri, kan sulandırıcılar ve bazı diğer ilaçların etkisini veya vücuttaki metabolizmasını etkileyebilir. Düzenli ilaç kullanıyorsanız mutlaka hekiminize veya eczacınıza danışın.
  • Mineral emilimi: Bazı polifenoller, bitkisel kaynaklı demirin emilimini azaltabilir. Demir eksikliği olan kişilerin çay ve kahveyi yemeklerle aynı anda değil, öğün aralarında tüketmesi önerilebilir.
  • Yüksek dozlar: Konsantre yeşil çay ekstresi gibi bazı takviyelerin yüksek dozlarda kullanımıyla ilişkili istenmeyen etkiler bildirilmiştir. Önerilen kullanım miktarlarının aşılmaması önemlidir.
  • Özel durumlar: Hamilelik ve emzirme dönemindeki kadınlar ile kronik bir rahatsızlığı olan kişiler, takviye kullanımından önce bir sağlık profesyoneline danışmalıdır.

Unutmayın ki gıda takviyeleri ilaç değildir; hastalıkların önlenmesi veya tedavisi amacıyla kullanılmaz ve dengeli beslenmenin yerini tutmaz. Polifenol açısından zengin, çeşitli ve renkli bir beslenme düzeni, bu bileşiklerden yararlanmanın en doğal yoludur. Size uygun beslenme düzeni veya takviye kullanımı hakkında bir diyetisyen ya da hekimden destek almanız önerilir.

Kaynakça

  1. T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı Yayınları; 2022.
  2. Türk Gıda Kodeksi Beslenme ve Sağlık Beyanları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 26 Ocak 2017, Sayı: 29960.
  3. European Commission. EU Register of Nutrition and Health Claims Made on Foods.
  4. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to polyphenols in olive. EFSA Journal. 2011;9(4):2033.
  5. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the modification of the authorisation of a health claim related to cocoa flavanols and maintenance of normal endothelium-dependent vasodilation. EFSA Journal. 2014;12(5):3654.
  6. Manach C, Scalbert A, Morand C, Rémésy C, Jiménez L. Polyphenols: food sources and bioavailability. Am J Clin Nutr. 2004;79(5):727-747.
  7. Pandey KB, Rizvi SI. Plant polyphenols as dietary antioxidants in human health and disease. Oxid Med Cell Longev. 2009;2(5):270-278.
  8. Pérez-Jiménez J, Neveu V, Vos F, Scalbert A. Identification of the 100 richest dietary sources of polyphenols: an application of the Phenol-Explorer database. Eur J Clin Nutr. 2010;64(Suppl 3):S112-S120.
  9. Cardona F, Andrés-Lacueva C, Tulipani S, Tinahones FJ, Queipo-Ortuño MI. Benefits of polyphenols on gut microbiota and implications in human health. J Nutr Biochem. 2013;24(8):1415-1422.
  10. Phenol-Explorer: Database on polyphenol content in foods. phenol-explorer.eu.
  11. Linus Pauling Institute, Oregon State University. Flavonoids – Micronutrient Information Center.
  12. Linus Pauling Institute, Oregon State University. Resveratrol – Micronutrient Information Center.
  13. EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food (ANS). Scientific opinion on the safety of green tea catechins. EFSA Journal. 2018;16(4):5239.

Sizin İçin Seçtiklerimiz

Bilgiyle Güçlenen Sağlık